Een overheid die rechtvaardig, gezaghebbend en betrouwbaar is, vraagt om ambtenaren die professioneel hun werk kunnen doen – ook onder druk. Maar voor wie doen zij dat werk eigenlijk? Die vraag staat centraal in een nieuwe praatplaat van A+O fonds Rijk en Stichting Beroepseer. De plaat nodigt rijksambtenaren uit tot reflectie op hun rol en verantwoordelijkheden binnen de democratische rechtsstaat.
Vier rechthebbenden op vakmanschap
De praatplaat visualiseert een eenvoudig maar krachtig uitgangspunt: ambtelijk vakmanschap is er niet alleen voor bestuurders. Ook burgers, volksvertegenwoordigers én ambtenaren zelf hebben recht op professioneel en rechtsstatelijk ambtelijk handelen. Deze viervoudige verantwoordelijkheid wordt als volgt verbeeld:
- Burgers hebben recht op een zorgvuldige, integere en rechtvaardige overheid;
- Volksvertegenwoordigers op eerlijke en volledige ambtelijke informatie;
- Bestuurders op deskundige ondersteuning en loyale tegenspraak;
- Ambtenaren zelf op ruimte voor professioneel, integer en rechtsstatelijk werk.
De centrale vraag op de praatplaat luidt: Welk van deze vier rechten krijgt bij ons de meeste aandacht – en welke het minst?
Achtergrond: het project Van woorden naar daden
De praatplaat is gebaseerd op het paper Van woorden naar daden. Op weg naar structurele borging van ambtelijk vakmanschap in de democratische rechtsstaat (juni 2025), geschreven door Thijs Jansen, Corné van der Meulen en Caroline Raat in opdracht van het A+O fonds Rijk. Deze is hier te vinden.
Dit paper stelt dat ambtelijk vakmanschap niet alleen een kwestie is van goede intenties, maar van heldere normen, professionele ruimte en institutionele ondersteuning. Ambtenaren zijn niet slechts uitvoerders van politieke besluiten, maar dragers van het gezag van de overheid. Zij moeten de overheidsmacht die zij uitoefenen omzetten in legitiem gezag – en dat vraagt om een evenwichtige oriëntatie op alle vier de rechthebbenden.
De Toeslagenaffaire laat zien wat er gebeurt als die balans zoekraakt: burgers worden de dupe, informatie wordt onthouden aan het parlement, en ambtenaren raken in de knel. Het viervoudig recht op ambtelijk vakmanschap biedt een alternatief kompas.
Meer weten & ermee aan de slag?
De praatplaat is ontworpen als gespreksstarter voor teams, opleidingen en intervisiegroepen binnen het Rijk. Het doel: samen verkennen wat ambtelijk vakmanschap betekent in de praktijk – en wat ervoor nodig is om het professioneel én rechtsstatelijk vorm te geven.
Benieuwd hoe u of uw organisatie met deze inzichten aan de slag kan?
Bezoek de Academie voor ambtelijk vakmanschap van Stichting Beroepseer. Deze academie biedt trainingen, werksessies en leertrajecten voor ambtenaren die hun rol in de democratische rechtsstaat bewust(er) willen invullen.
